Ceramika Bolesławiec - historia naczyń z Bolesławca

Naczynia Ceramika Bolesławiec

Historia ceramiki Bolesławiec, znanej również jako polska ceramika artystyczna, ma swoje korzenie ponad 7000 lat temu, w czasach kultury ceramiki sznurowej na Śląsku. Pierwsza organizacja zrzeszająca rzemieślników tego fachu powstała w Bolesławcu w 1511 roku. Ten cech garncarski stanowił podwaliny dla sławy i uznania, jakim dziś cieszy się porcelana Bolesławiec na całym świecie, będąc jednym z najbardziej rozpoznawalnych przykładów polskiego dziedzictwa ludowego.

Szczególne znaczenie dla rozwoju bolesławieckiego rzemiosła miał koniec XVIII wieku. Johann Gottlieb Altman opracował wtedy nową masę ceramiczną o cechach zbliżonych do porcelany. Jego wynalazek znacząco podniósł trwałość wyrobów oraz rozszerzył możliwości projektowania nowych form. Dzisiejsze Muzeum Ceramiki w Bolesławcu gromadzi ponad 6000 eksponatów, które dokumentują bogactwo wielowiekowej tradycji garncarstwa tego regionu.

Ceramika Bolesławiec – historia i jej znaczenie

Tradycja ceramiki z Bolesławca stanowi fascynującą historię rzemieślniczego kunsztu i artystycznego wyrazu trwającą przez wieki. Region Dolnego Śląska, a w szczególności region Bolesławca, obfitujący w wysokiej jakości złoża gliny, stał się miejscem narodzin jednego z najbardziej rozpoznawalnych polskich wyrobów rękodzielniczych na świecie – ceramiki Bolesławiec.

Średniowieczne korzenie tradycji garncarskich

Korzenie ceramiki bolesławieckiej tkwią głęboko w historii. Znaleziska archeologów potwierdzają wytwarzanie pierwszych naczyń kamionkowych w regionie już w średniowieczu, z wykorzystaniem wyjątkowych właściwości miejscowej gliny kaolinowej. Najstarsze naczynie w zbiorach muzealnych pochodzi z drugiej połowy XIII wieku, co potwierdza wielowiekową historię tego rzemiosła.

Garncarstwo w Bolesławcu rozwijało się dzięki bogactwu naturalnych zasobów. Złoża wysokiej jakości gliny żaroodpornej oraz gliny z grupy szkliwa ziemnego dawały miejscowym rzemieślnikom doskonały surowiec do tworzenia wytrzymałych i praktycznych naczyń. Dokumenty z początku XV wieku zawierają pierwsze wzmianki o ceramice z tego obszaru. Wytwarzano wówczas miski, dzbanki i talerze wyróżniające się szczególną trwałością i funkcjonalnością.

Przełomowym momentem dla bolesławieckiego garncarstwa stało się utworzenie cechu. Lokalni garncarze zjednoczyli się jeszcze w średniowieczu, tworząc organizację, która przez kilkaset lat ograniczała liczbę działających manufaktur w Bolesławcu do zaledwie pięciu. Przepisy te miały istotny cel – cech dążył do utrzymania najwyższego poziomu wytwarzanych naczyń Bolesławiec. Właśnie ta dbałość o jakość stworzyła fundament późniejszej sławy bolesławieckiej ceramiki.

Najstarsza dokładnie zbadana bolesławiecka garncarnia funkcjonowała prawdopodobnie od XVI do połowy XVII wieku przy ul. Piaskowej. Badania archeologiczne ujawniły różnorodność wytwarzanych tam przedmiotów:

• naczynia użytkowe (garnki, dzbany, miseczki, flasze, talerze, miski, patelnie)

• naczynia i słoje apteczne

• kafle piecowe

• figurki i skarbonki

• wyroby ceramiki technicznej (retorty)

Te wczesne wyroby pokrywano już różnorodnymi szkliwami, a niektóre posiadały bogatą dekorację plastyczną o wysokiej wartości artystycznej. Świadczy to, że bolesławieccy garncarze łączyli funkcjonalność z estetyką już na tym etapie, tworząc podwaliny stylu stempelkowego, który miał zdobyć międzynarodowe uznanie w kolejnych stuleciach.

Popularne wzornictwo stempelkowe Bolesławiec

Zastawa Bolesławiec – ewolucja technik i wzorów przez wieki na

Wiek XVI i XVII przyniósł złoty okres sztuki ceramicznej w Bolesławcu. Rzemieślnicy rozpoczęli intensywne eksperymenty z nowymi technikami zdobienia, które z czasem stały się rozpoznawalnym znakiem bolesławieckiej ceramiki. Pojawiły się pierwsze wzory stempelkowe, a wyroby bolesławieckie zyskiwały uznanie daleko poza granicami regionu.

Zniesienie w 1762 roku ograniczenia liczby garncarzy w mieście, pod naciskiem rządu pruskiego, stanowiło ważny moment w historii tego rzemiosła. Zmiana ta otworzyła drogę szybszemu rozwojowi. Bolesławiec był już wtedy liczącym się europejskim ośrodkiem garncarskim. Pierwsza połowa XVIII wieku przyniosła produkcję toczonych na kole dzbanów o kulistych, gładkich lub żeberkowanych brzuścach, pokrytych charakterystycznym dla bolesławieckiej kamionki brązowym szkliwem ziemnym. Naczynia te często otrzymywały cynowe okucia z rytymi datami i monogramami, podwyższającymi ich wartość.

Rok 1753 zapisał się w historii niezwykłym osiągnięciem, które rozsławiło ceramikę bolesławiecką w całej Europie. Johann Gottlieb Joppe stworzył wówczas Wielki Garniec – gigantyczne naczynie o wysokości ponad 2 metrów i pojemności prawie 2000 litrów, uznawane wtedy za największe na świecie. To wyjątkowe dzieło stało się symbolem Bolesławca, jego wizerunek widniał na pocztówkach, tworzono jego miniaturowe kopie, stał się nawet tematem sztuki teatralnej.

Wielki garniec Joppego – zdjęcie pochodzi ze zbiorów Muzeum Ceramiki w Bolesławcu https://muzeum.boleslawiec.pl

Technologiczny przełom w produkcji zawdzięczamy mistrzowi Johannowi Gottliebowi Altmannowi. Wprowadził on do użytku stosowane do dziś szkliwo skaleniowe, zastępując nim szkodliwe dla zdrowia szkliwo ołowiowe. Kolejnym istotnym osiągnięciem Altmanna było zastosowanie białej glinki do produkcji naczyń, używanej wcześniej tylko do tworzenia ozdobnych nakładek. Jego innowacje przyniosły mu międzynarodowe uznanie – w 1844 roku otrzymał złoty medal na wystawie w Londynie.

Druga połowa XVIII i początek XIX wieku to okres intensywnego rozwoju produkcji ceramiki w Bolesławcu. Do roku 1850 wytwarzano ją metodą rzemieślniczą, a później zaczęto wprowadzać metody przemysłowe. Produkowano wówczas dzbany, wazy i kufle o charakterystycznej brunatno-szklistej barwie, polewane białym szkliwem skaleniowym.

Znaczący wpływ na rozwój bolesławieckiej kamionki miało założenie w 1897 roku Królewskiej Ceramicznej Szkoły Zawodowej (Keramische Fachschule Bunzlau). Pierwszym dyrektorem placówki został Wilhelm Pukall – kierownik techniczny Królewskiej Manufaktury Porcelany w Berlinie. Szkoła zatrudniała znakomitych specjalistów z dziedziny technologii produkcji ceramiki oraz wybitnych artystów i projektantów. Wykształcili oni kolejne pokolenia ceramików, opracowali nowe technologie wytwarzania naczyń w formach przy użyciu masy kamionkowej oraz upowszechnili awangardowe kształty i dekoracje.

Ceramika Bolesławiec w okresie międzywojennym zaczęła specjalizować się w ceramice stołowej. Pojawiły się wówczas elementy, które później stały się znakiem rozpoznawczym tej ceramiki, takie jak wzory kropkowane i geometryczne. Te charakterystyczne motywy zdobnicze, kojarzone dziś z ceramiką bolesławiecką, wywodzą się właśnie z tego okresu.

Współczesna renoma ceramiki Bolesławiec na świecie

Koniec II wojny światowej rozpoczął nowy rozdział w historii ceramiki bolesławieckiej. Uznany ceramik Tadeusz Szafran przybył do Bolesławca z Krakowa w 1945 roku. Pełniąc funkcję kierownika technicznego opracowywał receptury mas garncarskich i polew, wnosząc nieoceniony wkład w odbudowę przemysłu ceramicznego. Dzięki jego staraniom w sierpniu 1946 roku wznowiono działalność przedwojennej wytwórni Reinhold & Co., która później funkcjonowała w ramach Bolesławieckich Zakładów Garncarsko-Ceramicznych, a w 1964 roku weszła w skład Bolesławieckich Zakładów Ceramicznych Przemysłu Terenowego.

Lata 50. XX wieku przyniosły rozpoczęcie masowej produkcji. Ceramika z Bolesławca trafiała na eksport do wielu krajów, zdobywając uznanie na zagranicznych rynkach. Zakłady Ceramiczne „BOLESŁAWIEC” Sp. z o.o. wyodrębniły się w 1980 roku, otrzymując zgodę na używanie nazwy miasta. Działalność tej firmy zapoczątkowała trwający do dziś okres rozkwitu tradycyjnie wytwarzanej kamionki bolesławieckiej.

Współcześnie ceramika bolesławiecka należy do najbardziej znanych polskich produktów rękodzielniczych w kraju i za granicą. Wyróżnia ją charakterystyczne wzornictwo, intensywne kolory i wysoka jakość wykonania. Międzynarodowe uznanie potwierdza fakt, że ponad 90% produkcji spółdzielni „Ceramika Artystyczna” trafia na eksport, głównie do Stanów Zjednoczonych.

Dzisiejsza popularność ceramiki bolesławieckiej wynika z wyjątkowego połączenia wielowiekowej tradycji z nowoczesnymi trendami. Współcześni artyści czerpią inspirację z historycznych wzorów, tworząc innowacyjne projekty cenione na całym świecie. Wystawa „Z bolesławieckiej gliny” zorganizowana w 2021 roku w Muzeum Ceramiki w Bolesławcu, na której zaprezentowało się trzydziestu producentów, świadczy o ciągłym rozwoju tej sztuki.

Sukces ceramiki bolesławieckiej na światowych rynkach wynika z kilku kluczowych czynników:

1. Wyjątkowa jakość – tradycyjne metody produkcji i wysokiej klasy surowce zapewniają trwałość i funkcjonalność wyrobów

2. Charakterystyczny styl – rozpoznawalne wzory i techniki zdobienia, takie jak metoda stempelkowa, czynią ją natychmiast rozpoznawalną

3. Ręczna produkcja – mimo wdrożenia nowoczesnych technologii, wiele elementów procesu produkcyjnego, zwłaszcza zdobienia, wykonywanych jest ręcznie z gliny kamionkowej

4. Połączenie tradycji z nowoczesnością – zachowanie tradycji garncarstwa z białej glinki, ręczne malowanie i zarazem stosowanie nowoczesnych farb ekologicznych tworzy naczynia tradycyjne i zarazem nowoczesne

Ceramika bolesławiecka pełni dziś rolę ambasadora polskiej kultury na świecie. Obecna w luksusowych domach i renomowanych restauracjach urzeka odbiorców swoją wyjątkowością oraz historią zaklętą w każdym egzemplarzu. Stała się symbolem polskiej kreatywności, jakości i dbałości o detale, promując nasze dziedzictwo kulturowe poza granicami kraju.

Ceramika bolesławiecka przeszła drogę od rzemieślniczej działalności do ważnego elementu gospodarki regionu i znaczącego produktu eksportowego. Współczesne zakłady ceramiczne w Bolesławcu i manufaktura Bolesławiec łączą szacunek dla tradycji z innowacyjnością, tworząc wyroby praktyczne i piękne zarazem. Harmonia między funkcjonalnością a estetyką decyduje o nieustającej popularności ceramiki bolesławieckiej w Polsce i na świecie.

Ręcznie malowana ceramika artystyczna Bolesławiec